Οι απαρχές τις επιστήμης της Γεωγραφίας από το 19ο αιώνα μέχρι το μεσοπόλεμο, μεταξύ Ευρώπης και Αμερικής. Η κοινή βασική παραδοχή μεταξύ της Γερμανικής κλασσικής σχολής και της άνθρωπο-οικολογικής σχολής του Σικάγο, σε ότι αφορά στη σχέση κοινωνίας και χώρου. Η αντιπαραβολή της παραδοχής αυτή με την αντίστοιχη που υποστηρίζεται από τις άλλες δυο σημαντικές γεωγραφικές σχολές, την Γαλλική περιφερειακή και την Ρωσική αναρχική Γεωγραφία. Οι βασικές έννοιες της φύσης, του χώρου, του τόπου και της επικράτειας, και η διαφορετική σημασία που λαμβάνουν οι έννοιες αυτές μεταξύ των σχολών της κλασσικής και της περιφερειακής γεωγραφικής σκέψης.
Οι εκφάνσεις του ντετερμινισμού σε αντιδιαστολή με τον ποσσιμπιλισμό, στη σχέση κοινωνίας και χώρου.
Η γέννηση της σύγχρονης Γεωγραφίας ως επιστήμη τοποθετείται στις αρχές του 19ου αιώνα. Κατά τη διάρκεια του αιώνα αυτού παρατηρείται και η εξέλιξή της από επιστήμη-εργαλείο της αποικιοκρατίας σε ακαδημαϊκό κλάδο. Στα πλαίσια της εξέλιξης αυτής εμφανίζεται στη Γερμανία η Κλασική (ή συστηματική) Γεωγραφία. Επηρεασμένη από της ιδέες του Δαρβίνου αλλά και τον κοινωνικό δαρβινισμό του H. Spencer, εγκαταλείπει παλαιοτέρους περιγραφικούς προσανατολισμούς και υιοθετεί την περιβαλλοντική αιτιοκρατία (ή ντετερμινισμό), την άποψη δηλαδή ότι «το φυσικό περιβάλλον καθορίζει με νομοτελειακό τρόπο της ανθρώπινες δραστηριότητες.» Η αιτιοκρατική οπτική στη Γεωγραφία που έχει εμπνευστή τον Γερμανό Friedrich Ratzel, περιφρονεί επιδεικτικά την παλαιότερη περιγραφική παράδοση, υποστηρίζοντας την αναγκαστική εξελικτική προσαρμογή του ανθρώπου στις αλλαγές του φυσικού περιβάλλοντος μειώνοντας τη σημασία της ανθρώπινης δράσης.
Η αιτιοκρατική παραδοχή αποτελεί τον κοινό τόπο ανάμεσα στην κλασική Γερμανική σχόλη και την περίφημη άνθρωπο-οικολογική σχολή του Σικάγο. Η σχολή του Σικάγο γεννιέται στην Αμερική την εποχή του μεσοπολέμου. Πρόκειται για μια καινοτόμο και πρωτοποριακή θεωρία που αναπτύχθηκε από τους Robert Park, Ernest Burgess και Roderick McKenzie για τους μετασχηματισμούς στο αστικό τοπίο και την επικράτηση του καπιταλισμού, αν και οι ίδιοι οι εμπνευστές της αρνήθηκαν ότι επιχειρούσαν να κατασκευάσουν μια θεωρία, και ποτέ δεν κατονόμασαν τον καπιταλισμό. Παρά τις πολλές και ουσιαστικές της διαφορές της με την Γερμανική σχολή, και στη σχολή του Σικάγο είναι εμφανής ο ντετερμινισμός μέσα από την άποψη ότι ο χώρος, η φύση, το περιβάλλον, επικαθορίζει την κοινωνική συμπεριφορά, μέχρι ακόμα και τον ανθρώπινο χαρακτήρα. Εκτός από την περιβαλλοντική αιτιοκρατία εμφανίζεται και ο κοινωνικός δαρβινισμός μέσα από την άποψη για τη φυσική επιλογή των ισχυρότερων και τον αγώνα για επιβίωση.
Η περιβαλλοντική αιτιοκρατία αμφισβητήθηκε έντονα στη Γαλλία κατά τις αρχές του 20ου αιώνα. Εκεί αναδύεται μια νέα σχολή σκέψης, ο ποσσιμπιλισμός ή πιθανοκρατία που έχει ως κύριο εκπρόσωπο τον Paul Vidal de la Blache. H πιθανοκρατία της περιφερειακής γεωγραφίας, απορρίπτει τις αιτιακές αναγκαιότητες, θεωρώντας ότι η σχέση φυσικού και κοινωνικού περιβάλλοντος είναι αμφίδρομη, και διακηρύσσει το δυναμικό ρόλο του ανθρώπινου παράγοντα στη διαμόρφωση του γεωγραφικού περιβάλλοντος. Το φυσικό περιβάλλον αποτελεί ένα μόνο παράγοντα από τους πολλούς (οικονομικοί, κοινωνικοί, πολιτικοί πολιτιστικοί) που επηρεάζουν την όποια ανθρώπινη δραστηριότητα. Σε πλήρη λοιπόν αντίθεση με την περιβαλλοντική αιτιοκρατία, η άποψη που χαρακτηρίζει τη λογική της περιφερειακής γεωγραφίας είναι πως «στη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος δεν υπάρχουν αναγκαιότητες, μονό πιθανότητες».
Και ενώ μαίνεται η γεωγραφική «γερμανο-γαλλική» μάχη μεταξύ ντετερμινισμού και ποσσιμπιλισμου, λίγο πιο βόρεια, στη Ρωσία αναπτύσσεται η αναρχική Γεωγραφία με κύριο εκπρόσωπο της τον πρίγκιπα, θεωρητικό του αναρχισμού και γεωγράφο Pyotr Alexeyevich Kropotkin (Κουρλιούρος, 2008: 58). Βρισκόμαστε στην εποχή που βιομηχανική επανάσταση ξετυλιγόταν από την Αγγλία σε ολόκληρη την Ευρώπη, και ο κοινωνικό-οικονομικός περίγυρος πλήθαινε από μορφές και φωνές που κριτίκαραν έντονα τον καπιταλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Υπό της παρούσες συνθήκες και ανακατατάξεις το μοντέλο του Vidal de Blache που ταίριαζε σε αυτοτελής περιφέρειες με σχετική απομόνωση, μοιάζει ιδιαιτέρα παρωχημένο. Στην ουσία ο Kropotkin μέσα από την αναρχική γεωγραφική του ματιά δεν απορρίπτει την πιθανοκρατία, αλλά τη μετασχηματίζει, από περιφερειακή απομονωμένη και αυτοτελή που αναπολεί το παρελθόν, σε μια πιθανοκρατία διευρυμένη, εξωστρεφή, παγκοσμιοποιημένη που ατενίζει το μέλλον.
Οι βασικές γεωγραφικές έννοιες στην κλασσική και την περιφερειακή γεωγραφία.
Όπως παρατηρήσαμε και παραπάνω οι Γερμανοί ντετερμινιστές υποβαθμίζουν συστηματικά τον παράγοντα άνθρωπο σε σχέση με το περιβάλλον. Οι αλλαγές του φυσικού περιβάλλοντος είναι αυτές που καθορίζουν την αναγκαστική εξελικτική προσαρμογή του ανθρώπου. Ο χώρος είναι πλέον η βασική μεταβλητή που επηρεάζει και καθορίζει τόσο την ατομική συμπεριφορά, όσο και την όλη οργάνωση και λειτουργία της κοινωνίας. Η ανάπτυξη του εμπορίου για παράδειγμα, είναι αποτέλεσμα των πρώτων υλών και όχι της κατανομής του εργατικού δυναμικού ή της τεχνογνωσίας. Ο καθορισμός των εμπορικών δρόμων διαμορφώνεται και εξαρτάται πολύ περισσότερο από τη φυσική γεωγραφία παρά από τις κοινωνικές καταβολές και εξελίξεις. Ακόμα και η πολιτισμική εξέλιξη θεωρείται απόρροια των ευνοϊκών φυσικών συνθηκών και όχι του ανθρωπίνου δυναμισμού. Με τους όρους αυτούς ερμηνεύεται και η υπανάπτυξη της Αφρικής και της Ασίας, αφού η ζέστη η υγρασία και η έλλειψη φυσικών πόρων κάνουν τους ιθαγενείς νωθρούς και ανικάνους για την όποια κοινωνική εξέλιξη. Η κρατική χωρική επικράτεια, γίνεται αντιληπτή ως μια «ολότητα» και όχι ως το σύνολο των μερών της. Το κράτος αποτελεί έναν «ζωντανό οργανισμό» ο οποίος επεκτείνεται παράλληλα με την πληθυσμιακή αύξηση απαιτώντας «ζωτικό χώρο» για να αναπτυχθεί. Αυτή ακριβώς η άποψη περί «ζωτικού χώρου», χρησιμοποιήθηκε ως μια από της βασικές αρχές του ναζισμού στα επεκτατικά του σχέδια, με τα γνωστά αποτελέσματα του 2ου παγκοσμίου πολέμου. Η εξέλιξη αυτή μάλιστα είχε σαν αποτέλεσμα μετά τη λήξη του πόλεμου, η Πολιτική Γεωγραφία και η Γεωπολιτική να περιπέσουν στην ανυποληψία και τη συστηματική αγνόηση από τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια.
Η κριτική του ντετερμινισμού, όπως ήδη αναφέραμε, ξεκίνησε από τον ποσσιμπιλισμό, που έρχεται να αναγνωρίσει τον ανθρώπινο δυναμικό ρολό στην πορεία της εξέλιξης του περιβάλλοντος και στη διαδικασία αλλαγής του χώρου. Ο ποσιμπιλισμός της Γαλλικής περιφερειακής γεωγραφικής σκέψης, έρχεται να καταλύσει τους μονοδιάστατους μηχανισμούς αναδεικνύοντας την ιδιαιτερότητα του κάθε τόπου που επηρεάζει αλλά και επηρεάζεται από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Δίνει έμφαση στην ιδιομορφία του, και τους ιδιαιτέρους φυσικό-γεωγραφικούς παράγοντες, που σε συνδυασμό με άλλους (κοινωνικο-οικονομικούς, πολιτισμικούς, πολιτικούς, εθνογραφικούς) δίνουν ένα αποτέλεσμα μοναδικό και ανεπανάληπτο. Αυτό συμβαίνει ακόμα και την περίπτωση που το φυσικό τοπίο έχει κοινά στοιχειά από τόπο σε τόπο. Συνεπώς η σχέση φυσικού και κοινωνικού περιβάλλοντος δεν είναι μηχανιστικά προκαθορισμένη, αλλά μια σχέση ανοιχτή σε κάθε πιθανό ενδεχόμενο. Η έννοια της αλληλεπίδρασης ανθρώπου, κοινωνίας και περιβάλλοντος, επιβάλει την διεπιστημονική προσέγγιση καθώς απαιτείται η συνθετική θεώρηση επιμέρους χαρακτηριστικών. Η έκδηλη διεπιστημονικότητα της Γαλλικής σχολής του ποσσιμπιλισμου, αποτελεί ένα ακόμα πεδίο σύγκρουσης με την μονοδιάστατη ντετερμινική θεώρηση. Σε οτι αφορά στον κρατικό επεκτατισμό, οι πιθανοκράτες της Γαλλίας σε αντίθεση με τους αιτιοκράτες της Γερμανίας, διαμόρφωσαν μια «τροπική» γεωγραφία αποικιοκρατική μεν, αλλά όχι επιθετική.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Ως πρώτη απόπειρα προσέγγισης της Γεωγραφίας σε επιστημονικό επίπεδο, η εργασία αυτή είχε σκοπό καταρχήν να απαγκιστρωθεί από την μέχρι τώρα περιγραφική γεωγραφική προσέγγιση που έχει στο μυαλό του ο κάθε «μη ειδικός». Στη συνέχεια επιχειρήθηκε η βαθύτερη κατανόηση των γεωγραφικών τάσεων, «σχολών» και θεωρήσεων μέσα από τη σύγκριση, τη σύγκρουση και την ταύτιση βασικών αρχών τους. Η ανάλυση των βασικών Γεωγραφικών εννοιών που επιχειρήθηκε στη συνεχεία θεωρώ πως ήταν το δυσκολότερο κομμάτι της εργασίας καθώς οι έννοιες αυτές ( φύση, χώρος, τόπος, επικράτεια) μοιάζουν πολύ πιο σχετικές παρά απόλυτες ( η λέξη κράτος π.χ. μπορεί σίγουρα να ταυτιστεί με πάνω από μια έννοια). Πέραν όμως των επιμέρους δυσκολιών κατανόησης και καταγραφής, το βασικότερο και πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα της παρούσας εργασίας είναι πως η Γεωγραφία, πέρα από χάρτες και αριθμούς, είναι ένας νέος τρόπος σκέψης μέσα από τον οποίο ο ανθρώπινος νους θεάται και ερμηνεύει τον κόσμο.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Κουρλιούρος, Η. 2008. Ευρωπαϊκή γεωγραφική σκέψη και «εθνικές Σχολές». Στο Λεοντίδου, Λ. (επιμ.) Ευρωπαϊκές Γεωγραφίες, Τεχνολογία και Υλικός Πολιτισμός., ΕΑΠ, Πάτρα.
Λεοντίδου, Λ. 2008. Αγεωγράφητος Χώρα: Ελληνικά Είδωλα στις Επιστημολογικές Διαδρομές της Ευρωπαϊκής Γεωγραφίας. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
Όπως παρατηρήσαμε και παραπάνω οι Γερμανοί ντετερμινιστές υποβαθμίζουν συστηματικά τον παράγοντα άνθρωπο σε σχέση με το περιβάλλον. Οι αλλαγές του φυσικού περιβάλλοντος είναι αυτές που καθορίζουν την αναγκαστική εξελικτική προσαρμογή του ανθρώπου. Ο χώρος είναι πλέον η βασική μεταβλητή που επηρεάζει και καθορίζει τόσο την ατομική συμπεριφορά, όσο και την όλη οργάνωση και λειτουργία της κοινωνίας. Η ανάπτυξη του εμπορίου για παράδειγμα, είναι αποτέλεσμα των πρώτων υλών και όχι της κατανομής του εργατικού δυναμικού ή της τεχνογνωσίας. Ο καθορισμός των εμπορικών δρόμων διαμορφώνεται και εξαρτάται πολύ περισσότερο από τη φυσική γεωγραφία παρά από τις κοινωνικές καταβολές και εξελίξεις. Ακόμα και η πολιτισμική εξέλιξη θεωρείται απόρροια των ευνοϊκών φυσικών συνθηκών και όχι του ανθρωπίνου δυναμισμού. Με τους όρους αυτούς ερμηνεύεται και η υπανάπτυξη της Αφρικής και της Ασίας, αφού η ζέστη η υγρασία και η έλλειψη φυσικών πόρων κάνουν τους ιθαγενείς νωθρούς και ανικάνους για την όποια κοινωνική εξέλιξη. Η κρατική χωρική επικράτεια, γίνεται αντιληπτή ως μια «ολότητα» και όχι ως το σύνολο των μερών της. Το κράτος αποτελεί έναν «ζωντανό οργανισμό» ο οποίος επεκτείνεται παράλληλα με την πληθυσμιακή αύξηση απαιτώντας «ζωτικό χώρο» για να αναπτυχθεί. Αυτή ακριβώς η άποψη περί «ζωτικού χώρου», χρησιμοποιήθηκε ως μια από της βασικές αρχές του ναζισμού στα επεκτατικά του σχέδια, με τα γνωστά αποτελέσματα του 2ου παγκοσμίου πολέμου. Η εξέλιξη αυτή μάλιστα είχε σαν αποτέλεσμα μετά τη λήξη του πόλεμου, η Πολιτική Γεωγραφία και η Γεωπολιτική να περιπέσουν στην ανυποληψία και τη συστηματική αγνόηση από τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια.
Η κριτική του ντετερμινισμού, όπως ήδη αναφέραμε, ξεκίνησε από τον ποσσιμπιλισμό, που έρχεται να αναγνωρίσει τον ανθρώπινο δυναμικό ρολό στην πορεία της εξέλιξης του περιβάλλοντος και στη διαδικασία αλλαγής του χώρου. Ο ποσιμπιλισμός της Γαλλικής περιφερειακής γεωγραφικής σκέψης, έρχεται να καταλύσει τους μονοδιάστατους μηχανισμούς αναδεικνύοντας την ιδιαιτερότητα του κάθε τόπου που επηρεάζει αλλά και επηρεάζεται από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Δίνει έμφαση στην ιδιομορφία του, και τους ιδιαιτέρους φυσικό-γεωγραφικούς παράγοντες, που σε συνδυασμό με άλλους (κοινωνικο-οικονομικούς, πολιτισμικούς, πολιτικούς, εθνογραφικούς) δίνουν ένα αποτέλεσμα μοναδικό και ανεπανάληπτο. Αυτό συμβαίνει ακόμα και την περίπτωση που το φυσικό τοπίο έχει κοινά στοιχειά από τόπο σε τόπο. Συνεπώς η σχέση φυσικού και κοινωνικού περιβάλλοντος δεν είναι μηχανιστικά προκαθορισμένη, αλλά μια σχέση ανοιχτή σε κάθε πιθανό ενδεχόμενο. Η έννοια της αλληλεπίδρασης ανθρώπου, κοινωνίας και περιβάλλοντος, επιβάλει την διεπιστημονική προσέγγιση καθώς απαιτείται η συνθετική θεώρηση επιμέρους χαρακτηριστικών. Η έκδηλη διεπιστημονικότητα της Γαλλικής σχολής του ποσσιμπιλισμου, αποτελεί ένα ακόμα πεδίο σύγκρουσης με την μονοδιάστατη ντετερμινική θεώρηση. Σε οτι αφορά στον κρατικό επεκτατισμό, οι πιθανοκράτες της Γαλλίας σε αντίθεση με τους αιτιοκράτες της Γερμανίας, διαμόρφωσαν μια «τροπική» γεωγραφία αποικιοκρατική μεν, αλλά όχι επιθετική.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Ως πρώτη απόπειρα προσέγγισης της Γεωγραφίας σε επιστημονικό επίπεδο, η εργασία αυτή είχε σκοπό καταρχήν να απαγκιστρωθεί από την μέχρι τώρα περιγραφική γεωγραφική προσέγγιση που έχει στο μυαλό του ο κάθε «μη ειδικός». Στη συνέχεια επιχειρήθηκε η βαθύτερη κατανόηση των γεωγραφικών τάσεων, «σχολών» και θεωρήσεων μέσα από τη σύγκριση, τη σύγκρουση και την ταύτιση βασικών αρχών τους. Η ανάλυση των βασικών Γεωγραφικών εννοιών που επιχειρήθηκε στη συνεχεία θεωρώ πως ήταν το δυσκολότερο κομμάτι της εργασίας καθώς οι έννοιες αυτές ( φύση, χώρος, τόπος, επικράτεια) μοιάζουν πολύ πιο σχετικές παρά απόλυτες ( η λέξη κράτος π.χ. μπορεί σίγουρα να ταυτιστεί με πάνω από μια έννοια). Πέραν όμως των επιμέρους δυσκολιών κατανόησης και καταγραφής, το βασικότερο και πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα της παρούσας εργασίας είναι πως η Γεωγραφία, πέρα από χάρτες και αριθμούς, είναι ένας νέος τρόπος σκέψης μέσα από τον οποίο ο ανθρώπινος νους θεάται και ερμηνεύει τον κόσμο.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Κουρλιούρος, Η. 2008. Ευρωπαϊκή γεωγραφική σκέψη και «εθνικές Σχολές». Στο Λεοντίδου, Λ. (επιμ.) Ευρωπαϊκές Γεωγραφίες, Τεχνολογία και Υλικός Πολιτισμός., ΕΑΠ, Πάτρα.
Λεοντίδου, Λ. 2008. Αγεωγράφητος Χώρα: Ελληνικά Είδωλα στις Επιστημολογικές Διαδρομές της Ευρωπαϊκής Γεωγραφίας. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.