Οι κυριότερες αλλαγές στο κοινωνικό τοπίο της Ευρώπης κατά την πρώιμη νεότερη περίοδο σε σχέση με τα χρονιά του μεσαίωνα, και το πως οι αλλαγές αυτές επηρέασαν τους θεσμούς διακυβέρνησης από τον 15ο μέχρι το 18ο αιώνα. Το κοινωνικο τοπίο κατά τον ύστερο μεσαίωνα, και οι κύριες κοινωνικές αλλαγές που έλαβαν χώρα στην Ευρώπη στα χρόνια που ακολούθησαν μέχρι την πρώιμη νεότερη περίοδο. Οτρόπος με τον οποίο οι αλλαγές αυτές επηρέασαν τούς θεσμούς διακυβέρνησης από τον 15ο μέχρι το 18ο αιώνα.
Το κοινωνικό Τοπίο του ύστερου μεσαίωνα.
Κατά τον ύστερο μεσαίωνα στην Ευρώπη λαμβάνουν χώρα πολλές κοινωνικές και πολιτικές αναστατώσεις. Ο λιμός, η πανώλη, οι συνεχείς πολεμικές συγκρούσεις που πλέον εμπλέκουν συχνά ολόκληρα κράτη με πολυάριθμους στρατούς, η οικονομική δυσπραγία, η ανισότητα, η βία, και η ανασφάλεια, συνθέτουν μια πολύπλευρη κοινωνική κρίση, που έχει κάνει τα θεμέλια του μεσαιωνικού οικοδομήματος να τρίζουν επικίνδυνα.
Ενώ οι μεγαλογαιοκτήμονες καταφέρνουν να διατηρήσουν την κοινωνική τους ισχύ και την οικονομική τους επιφάνεια, οι ιππότες και οι μικροευγενείς, βρίσκονται σε κοινωνικό ξεπεσμό, και οικονομικό μαρασμό. Σε παρακμή βρίσκεται και η εκκλησία που χαρακτηρίζεται από το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο του κλήρου, την ανεπάρκεια, και τα χαλαρά ήθη, με αποτέλεσμα στο τέλος του ύστερου μεσαίωνα οι ηγεμόνες να χαράζουν πλέον ανεπηρέαστοι την πολιτική τους. Σε κρίση όμως βρίσκεται και ο πνευματικός κόσμος, με τα πανεπιστήμια, να έχουν χάσει τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα τους, και να έχουν συνδεθεί με πολιτικές σκοπιμότητες και φιλοδοξίες μοναρχών που τα ελέγχουν πλέον πλήρως.
Έτσι λοιπόν, καθώς όλη η σχεδόν η Ευρώπη θυμίζει καζάνι που βράζει, είναι σαφές πως βρισκόμαστε στο τέλος μιας εποχής, και οι σαρωτικές κοινωνικοπολιτικές αλλαγές που θα ακολουθήσουν μοιάζουν αναπόφευκτες.
Η Μετάβαση από τον ύστερο μεσαίωνα, στην πρώιμη νεότερη περίοδο.
Αναγέννηση και Ουμανισμός. Προπομποί της νέας εποχής για το ευρύτερο κοινωνικό τοπίο της Ευρώπης αποτελούν αναμφισβήτητα η Ιταλική αναγέννηση και ο Ουμανισμός. Ο άνθρωπος έρχεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, και πλέον έχει την δυνατότητα να διαμορφώνει, ακόμα και να υποτάσσει τον κόσμο, σε αντίθεση με τον άνθρωπο του μεσαίωνα ο οποίος είναι ένα θρησκόληπτο, ταπεινό, αμαρτωλό ον, έρμαιο των δεισιδαιμονιών και της απόλυτης θεϊκής κυριαρχίας.
Από τα Φέουδα στα Έθνη. Καθώς φθίνει ο μεσαίωνας, η ιδέα της Ευρώπης που γίνεται αντιληπτή στο σύνολό της επανεμφανίζεται. Παράλληλα εμφανίζεται για πρώτη φορά και η έννοια του έθνους, και το πολιτικό σύστημα των εθνών το οποίο η Ευρώπη διστάζει μέχρι και σήμερα να ξεπεράσει.
Ανακαλύψεις. Ενώ μέχρι και το τέλος του μεσαίωνα οι Ευρωπαίοι θεωρούσαν την Ευρώπη το κέντρο του κόσμου, με μόνο γνώριμο γείτονα το Ισλάμ, η δίψα των ευγενών που δεν κατείχαν γη, για αξιώματα και κοινωνική άνοδο οδήγησαν τους Ευρωπαίους στα πέρατα της γης. Οι Πορτογάλοι εκμεταλλεύτηκαν τις εμπορικές ευκαιρίες που παρουσιάστηκαν στις νέες χώρες της Αφρικής και της Ασίας[8], Ενώ οι Ισπανοί ήταν οι μεγάλοι κερδισμένοι με την ανακάλυψη της Αμερικής το 1492[9]. Η ανταλλαγή ζώων, και φυτών, η διάδοση γνώσεων και τεχνικών, αλλά και η μετάδοση ασθενειών, έμελλε να αλλάξει τη ζωή των Ευρωπαίων για πάντα[10]. Ήταν η ανακάλυψη που επέφερε κοσμογονικές αλλαγές σε ολόκληρο τον πλανήτη, και το γεγονός που κατέστησε την Ισπανία μεγάλη Ευρωπαϊκή δύναμη του 16ου Αιώνα. Μέχρι το 1650 οι Άγγλοι και οι Ολλανδοί είχαν καταφέρει να αποδυναμώσουν την θέση των Ιβήρων κυρίως στη Ασία.
Μεταρρύθμιση. Όπως αναφέραμε παραπάνω, η εκκλησιά κατά τον ύστερο μεσαίωνα βρίσκεται σε βαθιά κρίση. Η υποκρισία, η απάτη και η αισχροκέρδεια των παπών και των συνεργατών τους, οι οποίοι ζούσαν με πριγκιπική μεγαλοπρέπεια ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά του τρόπου λειτουργίας της. Η αμειβόμενη καθαγίαση κειμηλίων, η πώληση συχωροχαρτιών για άφεση αμαρτιών και το γεγονός ότι η εκκλησιά ήταν ο μεγαλύτερος γαιοκτήμονας της δυτικής Ευρώπης[12], χωρίς μάλιστα να φορολογείται, οδήγησαν τα πράγματα στα άκρα.
Η μεταρρύθμιση ξεκίνησε ως κίνημα διαμαρτυρίας κληρικών και διανοούμενων ενάντια στο παπικό κατεστημένο και δυναμίτισε το θρησκευτικό καθεστώς και την κοινωνική τάξη της εποχής. Κοιτίδα της ήταν η Γερμανία και ηγέτης της ο Λούθηρος. Έτσι γεννήθηκε ο προτεσταντισμός. Η μεταρρύθμιση δεν περιορίστηκε στη Γερμανία, ο λουθηρανισμός σύντομα αναγνωρίστηκε ως επίσημη θρησκεία στις σκανδιναβικές χώρες, ενώ στην Ελβετία αναπτύχθηκε ένα νέο μεταρρυθμιστικό κίνημα ο καλβινισμός, μια πιο αυστηρή και δογματική εκδοχή του λουθηρανισμού. Στη συμβολή του προτεσταντισμού στην κοινωνική ζωή τη δυτικής Ευρώπης, μπορούν ενδεικτικά να αναφερθούν, η προαγωγή της λαϊκής εκπαίδευσης, η άνοδος του ατομικισμού, και η ανάπτυξη του επιχειρηματικού πνεύματος.
Η διαμόρφωση των θεσμών διακυβέρνησης από τον 15ο μέχρι τον 18ο αιώνα.
Το βασικό σημείο αναφοράς στη διαμόρφωση των θεσμών διακυβέρνησης τη συγκεκριμένη περίοδο, είναι οι δραματικές κοινωνικές αλλαγές που συνέβησαν αυτή την περίοδο, και και που ευνόησαν τη μετάβαση από την φεουδαρχία στην απολυταρχία και στον θεσμό του κράτους.
Η Μετάβαση από τον ύστερο μεσαίωνα, στην πρώιμη νεότερη περίοδο.
Αναγέννηση και Ουμανισμός. Προπομποί της νέας εποχής για το ευρύτερο κοινωνικό τοπίο της Ευρώπης αποτελούν αναμφισβήτητα η Ιταλική αναγέννηση και ο Ουμανισμός. Ο άνθρωπος έρχεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, και πλέον έχει την δυνατότητα να διαμορφώνει, ακόμα και να υποτάσσει τον κόσμο, σε αντίθεση με τον άνθρωπο του μεσαίωνα ο οποίος είναι ένα θρησκόληπτο, ταπεινό, αμαρτωλό ον, έρμαιο των δεισιδαιμονιών και της απόλυτης θεϊκής κυριαρχίας.
Από τα Φέουδα στα Έθνη. Καθώς φθίνει ο μεσαίωνας, η ιδέα της Ευρώπης που γίνεται αντιληπτή στο σύνολό της επανεμφανίζεται. Παράλληλα εμφανίζεται για πρώτη φορά και η έννοια του έθνους, και το πολιτικό σύστημα των εθνών το οποίο η Ευρώπη διστάζει μέχρι και σήμερα να ξεπεράσει.
Ανακαλύψεις. Ενώ μέχρι και το τέλος του μεσαίωνα οι Ευρωπαίοι θεωρούσαν την Ευρώπη το κέντρο του κόσμου, με μόνο γνώριμο γείτονα το Ισλάμ, η δίψα των ευγενών που δεν κατείχαν γη, για αξιώματα και κοινωνική άνοδο οδήγησαν τους Ευρωπαίους στα πέρατα της γης. Οι Πορτογάλοι εκμεταλλεύτηκαν τις εμπορικές ευκαιρίες που παρουσιάστηκαν στις νέες χώρες της Αφρικής και της Ασίας[8], Ενώ οι Ισπανοί ήταν οι μεγάλοι κερδισμένοι με την ανακάλυψη της Αμερικής το 1492[9]. Η ανταλλαγή ζώων, και φυτών, η διάδοση γνώσεων και τεχνικών, αλλά και η μετάδοση ασθενειών, έμελλε να αλλάξει τη ζωή των Ευρωπαίων για πάντα[10]. Ήταν η ανακάλυψη που επέφερε κοσμογονικές αλλαγές σε ολόκληρο τον πλανήτη, και το γεγονός που κατέστησε την Ισπανία μεγάλη Ευρωπαϊκή δύναμη του 16ου Αιώνα. Μέχρι το 1650 οι Άγγλοι και οι Ολλανδοί είχαν καταφέρει να αποδυναμώσουν την θέση των Ιβήρων κυρίως στη Ασία.
Μεταρρύθμιση. Όπως αναφέραμε παραπάνω, η εκκλησιά κατά τον ύστερο μεσαίωνα βρίσκεται σε βαθιά κρίση. Η υποκρισία, η απάτη και η αισχροκέρδεια των παπών και των συνεργατών τους, οι οποίοι ζούσαν με πριγκιπική μεγαλοπρέπεια ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά του τρόπου λειτουργίας της. Η αμειβόμενη καθαγίαση κειμηλίων, η πώληση συχωροχαρτιών για άφεση αμαρτιών και το γεγονός ότι η εκκλησιά ήταν ο μεγαλύτερος γαιοκτήμονας της δυτικής Ευρώπης[12], χωρίς μάλιστα να φορολογείται, οδήγησαν τα πράγματα στα άκρα.
Η μεταρρύθμιση ξεκίνησε ως κίνημα διαμαρτυρίας κληρικών και διανοούμενων ενάντια στο παπικό κατεστημένο και δυναμίτισε το θρησκευτικό καθεστώς και την κοινωνική τάξη της εποχής. Κοιτίδα της ήταν η Γερμανία και ηγέτης της ο Λούθηρος. Έτσι γεννήθηκε ο προτεσταντισμός. Η μεταρρύθμιση δεν περιορίστηκε στη Γερμανία, ο λουθηρανισμός σύντομα αναγνωρίστηκε ως επίσημη θρησκεία στις σκανδιναβικές χώρες, ενώ στην Ελβετία αναπτύχθηκε ένα νέο μεταρρυθμιστικό κίνημα ο καλβινισμός, μια πιο αυστηρή και δογματική εκδοχή του λουθηρανισμού. Στη συμβολή του προτεσταντισμού στην κοινωνική ζωή τη δυτικής Ευρώπης, μπορούν ενδεικτικά να αναφερθούν, η προαγωγή της λαϊκής εκπαίδευσης, η άνοδος του ατομικισμού, και η ανάπτυξη του επιχειρηματικού πνεύματος.
Η διαμόρφωση των θεσμών διακυβέρνησης από τον 15ο μέχρι τον 18ο αιώνα.
Το βασικό σημείο αναφοράς στη διαμόρφωση των θεσμών διακυβέρνησης τη συγκεκριμένη περίοδο, είναι οι δραματικές κοινωνικές αλλαγές που συνέβησαν αυτή την περίοδο, και και που ευνόησαν τη μετάβαση από την φεουδαρχία στην απολυταρχία και στον θεσμό του κράτους.
Η Απόλυτη μοναρχία. Η Μεταρρύθμιση και οι συνέπειες της, είχαν σαν αποτέλεσμα την πλήρη επιβολή της κοσμικής εξουσίας στη θρησκευτική κατά τους πρώιμους νεότερους χρόνους. Εξάλλου, οι νέες πηγές πλούτου, διευκόλυναν τη συντήρηση ενός ολοένα αυξανόμενου γραφειοκρατικού μηχανισμού και μεγαλύτερου σε αριθμό και ισχύ στρατού. Οι μεγάλοι πλέον σε διάρκεια πόλεμοι και η κοινωνική κρίση κατά τον 17ο αιώνα, είχαν πλέον διαμορφώσει την ανάγκη για τη δημιουργία ισχυρών και σταθερών κυβερνήσεων οι οποίες θα μπορούσαν να εγγυηθούν ειρήνη και σταθερότητα. Κάτι τέτοιο ήταν αδύνατο να διασφαλιστεί από τις κατακερματισμένες δυνάμεις τις φεουδαρχίας. Όλα αυτά συνέβαλαν καθοριστικά στην επικράτηση της απολυταρχίας.
Σε Θεωρητικό επίπεδο η απόλυτη μοναρχία διακήρυττε ότι η βασιλική εξουσία ήταν απεριόριστη, δεσμευμένη μόνο από τον θείο και το φυσικό νόμο. Κατά το 18ο αιώνα, αποτέλεσε το κυρίαρχο σύστημα στην Ευρώπη με λίγες μόνο εξαιρέσεις. Πρότυπο της υπήρξε η Γαλλία και κύριος εκφραστής της ο Λουδοβίκος ο ΙΔ΄. Στην ουσία όμως η Απόλυτη μοναρχία, ποτέ δεν υπήρξε “απόλυτη” αφού πάντα η φεουδαρχική αριστοκρατία, οι ευγενείς, ο κλήρος και οι αστοί λειτουργούσαν ως αντίβαρο στη βασιλική εξουσία.
Η Φωτισμένη Απολυταρχία. Στα μέσα του 18ου αιώνα, τα κοινωνικά κηρύγματα του διαφωτισμού δημιούργησαν την ανάγκη για τη βελτίωση των συνθηκών ζωής των κατώτερων στρωμάτων. Έτσι γεννήθηκε η φωτισμένη απολυταρχία. Στην ουσία η φωτισμένη απολυταρχία, δεν αποτέλεσε ξεχωριστό πολιτικό σύστημα, αφού διατήρησε τα περισσότερα δομικά στοιχεία και μέσα επιβολής της απόλυτης μοναρχίας. Έστω και αν οι φωτισμένοι μονάρχες προχώρησαν στη λήψη ανθρωπιστικών μέτρων με αρκετούς τομείς, τα καθεστώτα στα οποία ηγεμόνευσαν απείχαν πολύ από το να χαρακτηριστούν φιλελεύθερα. Αυτό συνέβη κυρίως λόγω της οργισμένης αντίδρασης του κλήρου και των ευγενών στις προχωρημένες για την εποχή απόψεις των φωτισμένων μοναρχών. Κύριοι εκφραστές τις φωτισμένης απολυταρχίας στην Ευρώπη ήταν ο Ιωσήφ ο Β' της Αυστρίας, ο Φρειδερίκος ο μέγας της Πρωσίας, και η μεγάλη Αικατερίνη της Ρωσίας.
Τα πρώτα βήματα του κοινοβουλευτισμού.
Οι αδέξιοι χειρισμοί των των μοναρχικών καθεστώτων, από τις αρχές του 17ου αιώνα, σε συνδυασμό με την αυταρχικότητα ή και την ανεπάρκεια ορισμένων διαδόχων, δημιούργησαν έντονες κοινωνικές αναταραχές κυρίως στην Αγγλία και τη Γαλλία. Η Αγγλία των μέσων του 17ου αιώνα είχε μεταβληθεί σε εργαστήρι επαναστατικών ιδεών. Στη Γαλλία λίγο αργότερα, η αυθαιρεσία, η διαφθορά και η κακοδιαχείριση οδήγησαν τελικά στην έκρηξη της Γαλλικής επανάστασης στα τέλη του 18 αιώνα. Όλα αυτά σηματοδότησαν το τέλος της απολυταρχίας και της νέας εποχής. Την ίδια στιγμή στην Αγγλία που από καιρό έχει αποκηρύξει την απόλυτη μοναρχία, δημιουργούνται οι βάσεις του σύγχρονου κοινοβουλευτικού συστήματος.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Οι σαρωτικές αλλαγές που έλαβαν χώρα στην Ευρώπη από το τέλος του μεσαίωνα μέχρι τον 18ο αιώνα, ήταν από τις σημαντικότερες που γνώρισε ποτέ το ανθρώπινο γένος σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Στον ύστερο μεσαίωνα η διαφθορά, η εξαθλίωση, ο φόβος, η βία, οι πόλεμοι, και οι αρρώστιες είχαν οδηγήσει όλο τον κοινωνικό ιστό στα όρια της απόλυτης παρακμής. Τότε, και εν πολλής εξαιτίας αυτών των παραγόντων, ο άνθρωπος να άρχισε να διεκδικεί τη θέση του στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Ξεπερνά φόβους και δεισιδαιμονίες και ανοίγει φτερά προς νέους άγνωστους μέχρι τότε κόσμους. Στο πολιτικό επίπεδο οι κοινωνικές εξελίξεις επηρεάζουν καθοριστικά, τους θεσμούς εξουσίας και διακυβέρνησης, και θέτουν τα πρώτα θεμέλια της σύγχρονης πολιτικής πραγματικότητας όπως τη ζούμε σήμερα.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Bergier Jean – Francois Από τη διοικητική περιφέρεια στο Έθνος. στο Ε. Αρβελέρ – M. Aymard (επιμ.), Οι Ευρωπαίοι, τ. Α΄, Σαββάλας, Αθήνα 2000
Gieysztor Aleksander Η δυτική συνείδηση και ταυτότητα στο Ε. Αρβελέρ – M. Aymard (επιμ.), Οι Ευρωπαίοι, τ. Α΄, Σαββάλας, Αθήνα 2000
Nolte Hans Heinrich Θρησκείες και Θρησκεύματα, στο Ε. Αρβελέρ – M. Aymard (επιμ.), Οι Ευρωπαίοι, τ. Β΄, Σαββάλας, Αθήνα 2000
Prak Maarten Μια νέα πολιτική τάξη πραγμάτων, στο Ε. Αρβελέρ – M. Aymard (επιμ.), Οι Ευρωπαίοι, τ. Β΄, Σαββάλας, Αθήνα 2000
Subrahanyam Sanjay Τα στάδια κατάκτησης των Θαλασσών, στο Ε. Αρβελέρ – M. Aymard (επιμ.), Οι Ευρωπαίοι, τ. Β΄, Σαββάλας, Αθήνα 2000
Ράπτης Κ. Γενική Ιστορία της Ευρώπης, τόμος Α, ΕΑΠ, Πάτρα 1999.
Ράπτης Κ. Γενική Ιστορία της Ευρώπης, τόμος Β, ΕΑΠ, Πάτρα 1999.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Οι σαρωτικές αλλαγές που έλαβαν χώρα στην Ευρώπη από το τέλος του μεσαίωνα μέχρι τον 18ο αιώνα, ήταν από τις σημαντικότερες που γνώρισε ποτέ το ανθρώπινο γένος σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Στον ύστερο μεσαίωνα η διαφθορά, η εξαθλίωση, ο φόβος, η βία, οι πόλεμοι, και οι αρρώστιες είχαν οδηγήσει όλο τον κοινωνικό ιστό στα όρια της απόλυτης παρακμής. Τότε, και εν πολλής εξαιτίας αυτών των παραγόντων, ο άνθρωπος να άρχισε να διεκδικεί τη θέση του στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Ξεπερνά φόβους και δεισιδαιμονίες και ανοίγει φτερά προς νέους άγνωστους μέχρι τότε κόσμους. Στο πολιτικό επίπεδο οι κοινωνικές εξελίξεις επηρεάζουν καθοριστικά, τους θεσμούς εξουσίας και διακυβέρνησης, και θέτουν τα πρώτα θεμέλια της σύγχρονης πολιτικής πραγματικότητας όπως τη ζούμε σήμερα.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Bergier Jean – Francois Από τη διοικητική περιφέρεια στο Έθνος. στο Ε. Αρβελέρ – M. Aymard (επιμ.), Οι Ευρωπαίοι, τ. Α΄, Σαββάλας, Αθήνα 2000
Gieysztor Aleksander Η δυτική συνείδηση και ταυτότητα στο Ε. Αρβελέρ – M. Aymard (επιμ.), Οι Ευρωπαίοι, τ. Α΄, Σαββάλας, Αθήνα 2000
Nolte Hans Heinrich Θρησκείες και Θρησκεύματα, στο Ε. Αρβελέρ – M. Aymard (επιμ.), Οι Ευρωπαίοι, τ. Β΄, Σαββάλας, Αθήνα 2000
Prak Maarten Μια νέα πολιτική τάξη πραγμάτων, στο Ε. Αρβελέρ – M. Aymard (επιμ.), Οι Ευρωπαίοι, τ. Β΄, Σαββάλας, Αθήνα 2000
Subrahanyam Sanjay Τα στάδια κατάκτησης των Θαλασσών, στο Ε. Αρβελέρ – M. Aymard (επιμ.), Οι Ευρωπαίοι, τ. Β΄, Σαββάλας, Αθήνα 2000
Ράπτης Κ. Γενική Ιστορία της Ευρώπης, τόμος Α, ΕΑΠ, Πάτρα 1999.
Ράπτης Κ. Γενική Ιστορία της Ευρώπης, τόμος Β, ΕΑΠ, Πάτρα 1999.